http://www.ilet.gazi.edu.tr/iletisim_dergi/19/uzun.pdf dosyasının html sürümüdür.

Ruhdan UZUN

Medyada etik kodlarının en fazla ihlal edildiği çalışma alanlarından biri de spor basınıdır. Türkiye’de spor basını, neredeyse etik kodların dışında bir gazetecilik alanı olarak görülmekte, meslek ilkelerine aykırı davranışlar etik bir bakış açısıyla tartışılmamaktadır. Oysa, etik ilkelere bağlılık,güvenilir bir basının temelini oluşturur. Basının işlevini yerine getirebilmesi ise ancak okuyucunun güven duymasıyla sağlanabilir. Gazetelerin spor sayfaları da bu olgudan bağımsız değildir. Bu çalışmada, spor basınının ihlal ettiği etik ilkeler, spor basınının işyapma pratiklerini yürüten profesyonellerin değerlendirmelerine dayanarak incelenecek; spor yazarlarının spor medyasının içinde bulunduğu duruma ilişkin görüşleri tartışılacak ve etik ilkelerin ihlal edilmesinin nedenleri spor basınının bugünkü yapılanması içinde araştırılacaktır. Böylelikle, spor basınında yeni bir etik anlayışın yapılanmasında meslek ilkelerinin dahagerçekçi temellere oturtulmasına katkıda bulunulacaktır. 1. Gazetecilerin SorumluluklarıEtik konusunda, tüm dünyada çeşitli kuruluşlar ya da meslek örgütlerinin geliştirdikleri, "etik kodları" ya da "meslek ilkeleri" olarakadlandırılan davranış normları bulunmaktadır. Bu normların gazetecilerin toplumdaki üç kesime karşı sorumluluklarının düşünülerek geliştirildiği görülmektedir (Haris, 1998:91). Bunlardan birincisi, gazetecilerin çalıştıklarıyayın kuruluşlarının okuyucularıdır. Bu bağlamda, okuyucularıTP∗PTYrd. Doç. Dr. Gazi Üniversitesi Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecelik Bölümüİletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 2
Ruhdan UZUN2yönlendirilmekten koruyup, kendi günlük kararlarını verirken haberlerdeki bilgilerden yararlanmalarını sağlamak için, haberlerin doğru, geçerli, tarafsız ve nesnel olmasını öngören meslek ilkeleri belirlenmiştir. İkinci kesim gazetecilerin haber kaynaklarıdır. Gazetecinin kendisine bilgi veren birkişinin adını açıklamaması, güvenini kötüye kullanmamasını öngörenmeslek ilkeleri, gazetecilerin haber kaynaklarına karşı sorumluluklarınıbelirlemektedir. Üçüncü kesim ise gazetecinin araştırdığı hikayeye konu olankişilerdir. Bu konudaki meslek ilkeleri de, gazetecinin hakkında yazdığı kişi veya kişilerin mahremiyetine girmemesi, taciz etmemesi, kişileri incitici veküçük düşürücü şekilde haber yazmaması yönündedir.Gazetecilerin meslek ilkelerine uyup uymadığının denetimi konusundauygulanan çeşitli yöntemler bulunmaktadır. Türkiye'de basında özdenetim konusunda, ahlak kuralları, Basın Konseyi ve çok sınırlı olarak ombudsmanuygulaması denenmiştir. 1960 yılında yürürlüğe giren Basın Ahlak Yasası, 1967'de Şeref Divanı'nın faaliyetlerini durdurması sonucu fiilen ortadan kalkmıştır. 1987'de oluşturulan Basın Konseyi'nin Basın Meslek İlkeleri ise gazetecilerin mesleki sorumlulukları ve çalışma yöntemlerini belirleyen 16 maddeden oluşmuştur. Bunlardan, "Gazeteciliğin ahlaka aykırı özel amaç veçıkarlara alet edilemeyeceği" (md.3), "şiddet ve zorbalığı özendirici yayın yapmaktan kaçınılması gerektiği" (md.13), "kişileri küçük düşüren,aşağılayan veya iftira niteliği taşıyan ifadelere yer verilemeyeceği" (md.4), “kişilerin özel yaşamının kamu çıkarlarının gerektirdiği durumlar dışında yayın konusu yapılamayacağı" (md.5) gibi meslek ilkelerinin, spor basınında sık sık ihlal edildiği görülmektedir. Etik ihlaller ise yalnızca basının güvenilirliğini zedelemeklekalmamakta, spora da zarar vermektedir. Bu durumdan duyulan rahatsızlık, spor yazarları tarafından da dile getirilmektedir. Nezih Demirkent, birülkenin spor politikasına sahip çıkılmamasında spor yazarının da payıolduğunu belirterek, “Bir okur olarak memnun değilim, spor sayfalarından...Yapısal gelişme olmadı, gerileme oldu spor basınında." (Uluç, 1987:24)yorumunu yapmaktadır. Tayfun Bayındır, “Türk spor basınının geleceğini çok karanlık İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 3
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı3 görüyorum.” (www.sporum.gov.tr) derken, Zeki Çol ise “DeğişenTürkiye'nin belki de en fazla erozyona uğrayan mesleklerinin başını sporgazeteciliği çekiyor.” demektedir (2004). Kahraman Bapçum ise, spor gazeteciliğinin saygınlığını yitirdiğini şöyle belirtmektedir: “Şimdi artık spor yazarlığını muteber bir meslek olarak kabul etmiyorum. Kimse darılmasın!” (Alpman, 2003) Bir mesleğin saygınlığını yitirmesi, işlevlerini yerine getirmesine engel oluşturur. Gazeteciliğin işlevinin okuyucuyu gerçeklerden haberdar etmek olduğu düşünülürse, bu durumun kamuoyunun haber alma hakkınıengellediği, böylelikle de mesleğin meşruiyet zeminini aşındırdığı görülür.Bu aşınmanın engellenmesi ise meslek ilkelerine uyulmasıyla olanaklıdır. Ancak, meslek ilkeleri uygulanacağı koşullardan bağımsız olarak belirlenemez. Bu ilkelerin uygulanabilirliğinin sağlanması için meslekilkelerinin önerdikleri eylem yönüyle bu eylemin içinde gerçekleştirileceği koşulların birbirinden kopuk olmaması gerekir. Aksi durumda, meslekilkeleri kâğıt üzerinde kalmaya devam eder. Spor Basınının Okura Karşı Sorumluluğu Gazetecilerden, gerçekleri bozmadan, çarpıtmadan, abartmadan, değiştirmeden, yansız ve tarafsız habercilik yapmaları beklenir. Bu bağlamda, Basın Konseyi, Basın Meslek İlkelerini açıklarken, gazeteciliğin temel işlevinin “gerçekleri bulup bozmadan, abartmadan kamuoyunayansıtmak” olduğunu vurgulamaktadır. Konsey, “Soruşturulması gazetecilik olanakları içinde bulunan haberler, soruşturulmaksızın veya doğruluğunaemin olmaksızın yayınlanamaz.” ilkesini getirmiştir. Spor basının gerçeği aktarma işlevini yerine getirmediğini ise Çol, şöyle anlatmaktadır: “Geçmişin ciddiyet, sorumluluk, bilgi, tarafsızlık, ilke ve emekiçeren anlayışının yerinde ne yazık ki şimdilerde yeller esiyor. Bugün gelinen noktadaki öncelikli sorun, güven yitimi. Gerçek çarpıtılıyor. Yalan, prim yapıyor. Yanlı ve yanlış yayın İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 4
Ruhdan UZUN4politikalarıyla okuyucu ya da izleyici aldatılıyor. Araştırma,soruşturma, doğruyu arayıp bulma çabası çoğu kurumda yok.Bazıları duyumlarla haber yazıyor. Bazıları daha da ileri gidiyor,kendi yazdığı senaryoları müşteriye 'haber' diye aktarıyor.”(2004).1. Dürüstlük Günümüz gazeteciliğinde uzmanlaşmanın bir yansıması olarak yaygın medyanın Galatasaray, Beşiktaş ve Fenerbahçe kulüplerini izleyen muhabirleri bulunmaktadır. Bir kulüp muhabiri, gazete için her gün haber üretmek zorundadır. Belli bir zaman kesitinde mutlaka haber üretmeyönündeki bu baskı, muhabirlerin bazen asparagasa yönelmesine, bazen de hilelere başvurmasına neden olmaktadır. Behram, bu durumun haber pratiklerinde nasıl gerçekleştiğini örneklerle anlatmaktadır: “İngiltere ile 2 Nisan’da Sunderland’da oynadığımız ilk maçın kampındaydık. O günlerde büyük bir gazetemizin sporsayfasında Boby Robson ile Haluk Ulusoy’un milli maç içiniddiaya girdiği yazıyordu. Ulusoy, akşam idmanından önce tümmuhabirlerin bulunduğu esnada haberi yapan arkadaşa dönüyorve, “Yahu kardeşim nereden uydurdun bunu? Ben hayatımdaRobson’la biraraya hiç gelmedim.” diyor. Aynı günlerde bir başka gazetenin manşeti: “İlhan: Forvette yanıma Nihat’ıisterim”. Ve İlhan’la Nihat’ın yan yana fotoğrafı. Kamp boyuncamilliler sadece bir gün medyaya özel poz verdi. Ve o gün için deİlhan ile Nihat yan yana hiç gelmedi. Fakat İlhan, Yıldıray ileberaber bir fotoğraf çektirmişti. Gazeteye dikkatli bakıncaYıldıray’ın bedenine Nihat’ın kafasının montajlandığını gördük. Bir örnek daha... Yine o günlerde Türk gazetecilerin çoğu hayranıymış gibi Beckham’la fotoğraf çektirmek içinbirbirleriyle yarışıyor. Hatıra fotoğrafı sanıyoruz. Ama daha sonra Türkiye’ye gelince şunu görüyoruz. Söz konusu resimler gazete sayfalarında ve resmin altında şu yazıyor: Beckham İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 5
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı5 arkadaşımızın sorularını içtenlikle yanıtladı.” (Behram, 2004). Gazetelerin haberi daha etkili kılmak için kullandıkları fotoğraflar, asparagas haberlerin bir kanıtı gibi sunulabilmektedir. Okuyucufotoğrafların, ne zaman, nerede, nasıl ve ne amaçla çekildiğini bilmediği için haberde anlatılan olayla hiçbir ilgisi bulunmayan fotoğraflar bazen asparagasbir haberin inandırıcılık öğesi olarak işlev görmektedir. Haberde gerçeğin çarpıtılması konusunda vurgulanması gereken birnokta da gerçeğin çarpıtılmasının yalnızca muhabir üzerindeki zaman baskısından kaynaklanmadığıdır. Etik ilkelere uygun haber yapılmasıyalnızca muhabirin sorumluluğunda olan bir durum değildir. Muhabirden önce, spor basınında editoryal görev yapanların bu ilkelere uyması beklenir.Behram (2004), muhabir üzerindeki etik dışı editoryal baskıya örnekoluşturacak bir olayı şöyle anlatmaktadır: “Bir antrenman öncesi muhabir arkadaş Şenol Güneş’inyanına geliyor. ‘Hocam, şef sizinle yan yana fotoğrafçektirmemi istedi.’ Hoca, önce ‘Olmaz’ diyor, sonra yumuşuyor:‘Altına ne yazacaksın bu fotoğrafın?’ Sıkı durun. Muhabirincevabı oldukça ilginç: ‘Valla ben bir şey yazmayacağım. Şefimyazacak. Çektirseniz de yazacak, çektirmeseniz de... Çektirmezseniz fırça yerim; ama çektirirseniz de sizinle röportaj yapmış olurum.” Yönlendirme, gazetecinin okuyucuya karşı sorumluluğunu yerine getirmesini engelleyen bir etik ihlalidir. Doğru ve güvenilir haber vererekokuyucuyu bilgilendirmek gazetecilik mesleğinin varlık nedenidir. Sunulanhaberlerin belli çıkarlar için okuyucuyu yanıltmak amacıyla yönlendirilerek verilmesi ise mesleğin varlık nedenini başka bir platforma taşıma çabasının göstergesidir. Yönlendirme gazeteciliğin gündem belirleme işleviyle ilgilidir. Sporbasını spor olayları konusunda bir seçme yaparak spor gündemini belirler. Bu seçme süreci, hangi konuların haber haline getirileceği, konuların nasıl işleneceği, seçilen konuların hangi yönlerinin vurgulanacağı gibi kararlarıiçerir. Bu kararların verilmesinde okuyucunun bilgilendirilmesi temel İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 6
Ruhdan UZUN6alınmalıdır. Onun yerine başka amaçlar göz önünde tutulursa seçme süreci bir yönlendirme sürecine dönüşür. Çünkü seçme süreci sonunda ortaya haberolarak çıkan ürün, okuyucuların sporla ilgili deneyimlerininbiçimlendirilmesinde rol oynar. Bu konuda Ali Sami Alkış, sıradan okuyucuların futbol dünyasının kulislerindeki gerçekleri kesinlikle öğrenemediklerini söylerken, “bilgilendirme söz konusu değil.” demektedir(1999). Spor basınında, gazetecinin okuyucularına karşı sorumluluğunu yerinegetirmesini engelleyen yönlendirme, çeşitli nedenlerden kaynaklanmaktadır. Bunlardan biri gazetecilerin haber alabilmek için haber kaynaklarıylakurdukları ilişkilerin bir sonucudur. Gazetecilerin görevlerini yerinegetirirken taraf tutmamaları yansız haber yapmaları beklenir. Ancak spor muhabirleri, daha fazla enformasyon elde etmek için sporcu, sponsor,yönetici, teknik adam gibi haberlerine konu olan kişileri daha yakındantanımak zorundadır. Daha yakından tanıdıkları kişilere karşı ise eleştirelbakmaları, o kişiler hakkında araştırmacı habercilik yapmaları ve tarafsız kalmaları zorlaşmaktadır. Basının dördüncü güç olarak eleştiri ve denetleme görevi yapması beklenirken, gazetecilerin haber kaynakları ve haber yaptıkları kişilerle girdikleri ilişkilerin niteliği buna olanak tanımamaktadır. Öcal Uluç bu durumu, “Bugün o noktaya geldik ki, bizim spor müdürlerimize işleri, kulüp başkanları buluyor ve o zaman biz, buekranlarda, bu sayfalarda hür yorum bekliyoruz. Hayır, olamaz” (1997:57)sözleriyle ifade etmektedir. 2. Kulüp yazarlığı:Spor yazarların kulüp taraftarlıklarını yazılarına yansıtmaları, bununda ötesinde bazı yazarların üç büyük kulüpte kongre üyesi olarak ve yönetimde yer alarak, tarafsızlığını güçleştirecek ilişkilere girmesi, spor basınında etiğe ilişkin sonuçlar doğurmaktadır. Gerçekte, spor yazarları arasındaki kulüp taraftarlığı yeni bir olgudeğildir. Tek parti döneminde, “Ali Naci Bey (Karacan), FB kulübünün Genel Sekreteri olduğu için Akşam'ın sütunlarında FB’nin savunmasınıİletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 7
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı7 yaparken, Cumhuriyet’te de Abidin Bey (Daver) kurucularından ve ilk futbolcularından olduğu Galatasaray’ı savunuyordu. Böylece stadyumlardakiFB-GS rekabeti, cumhuriyetin ilk yıllarında gazete sayfalarına da sıçramıştı(Atabeyoğlu, 1991:15). Kulüp taraftarlığının daha belirgin bir hale gelmesi ise, Türkiye’demedyanın önemli yapısal değişimler geçirdiği 1980 sonrası döneme rastlar. 1994 yılında Hürriyet bünyesinde, Mehmet Y. Yılmaz’ın yönetiminde yayınlanan günlük spor gazetesi Spor, her takım için ayrı sayfalar hazırlamaya başladı. Sayfaların üzerinde takımların adı yazılıyor ve o sayfaların editöründen, muhabirine ve yazarına kadar tüm çalışanlarının otakımın taraftarı olmasına dikkat ediliyordu. Gazetenin ulaştığı tirajrakamları, diğer spor gazetelerinin de Spor’u izlemelerine neden oldu. Mehmet Y. Yılmaz, artık “takım tutan spor yazarı” kavramının değişmesigerektiğini belirterek, “Futbol sevgisinin ve rekabetinin giderek bir düşmanlığa dönüşmesinde üzülerek söylüyorum ki benim de biraz rolümolmuş olmalı” diyerek özeleştiri yapmaktadır. (2002). Gerçekte, kulüp yazarlığı, gazetecilikteki uzmanlaşma sürecinin sporbasınına yansımasıdır. Alanlarında uzmanlaşan, birikim sahibi olan gazeteciler, haber kaynaklarıyla daha sıkı ilişkiler kurarak daha ayrıntılı vegünlük rutinin ötesine geçerek daha verimli habercilik yapabilirler. Ancak, belli bir konuda uzman olmakla taraf olmak aynı şey değildir. Türkiye’de buikisinin nasıl birbirine karıştırıldığını Zeki Çol, “Ülkedeki kavram kargaşasıyüzünden maalesef bizim de meslektaş sayıldığımız çoğu kişi, kulüpyazarlığıyla kulüp sözcülüğünü artık iyice birbirine karıştırıyor” sözleriyle ifade etmektedir (2004). Ali Sami Alkış da, “Türk basınında kulüp yazarlığı temel ilke, hatta görev halini aldı. Gazete, ‘kulüp yazarlığı’ uygulaması ile gazetecilerin ‘uzman’ olmasını istiyordu. Ama onlar, uzman olacağı yerde ‘amigo’ oldu”ifadesini kullanmaktadır (Türkiye, 21 Nisan 1998).Eski Galatasaray yöneticilerinden Adnan Polat ise, "Medyayöneticileri içinde inanılmaz fanatiklikte olanlar var. Ama en çok da Galatasaray ve Fenerbahçe fanatikleri ağır basıyor” demektedir İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 8
Ruhdan UZUN8(Cumhuriyet, 11 Ekim 1999). Tayfun Bayındır ise kendisiyle yapılan birröportajda, “Ne yazık ki, şu anda Türkiye’de en güvenilmez grup, sporyazarlığı. Gerçek olmayan, kişisel çıkarlar, kulüp taraftarlığı üzerine kuruluyazılar var.” ifadesini kullanır (www.sporum.gov.tr). Kulüp yazarlığının, gazetecilerin belirli bir alanda uzmanlaşmasınısağlamak, fanatik taraftarlara daha kolay ulaşarak tirajı artırmak gibinedenleri vardır. Bunun yanında, spor yazarlığı yapan kişilerin futbol dünyasının geçmişteki profesyonelleri olması da tarafsızlığı engellemekte vekulüp yazarlığı eğilimini güçlendirmektedir. Bu durumu, Togay Bayatlı(2002:49) şöyle açıklar: “Bu günlerde spor yazarlığının en büyük sorunu eski futbolcuların hiçbir eğitim görmeden ve gazeteciliğin temel ilkesi olan tarafsızlığı bir kenara bırakıp, renkli gözlüklerleolayları değerlendirmelerinin getirdiği sıkıntı oldu.” Bir futbolcu jübilesini yaptıktan sonra başka herhangi bir işle uğraşabileceği gibi spor gazetecisi de olabilir. Liberal basın özgürlüğü anlayışının bir sonucu da gazetecilik mesleğine girişte bir koşul bulunmamasıdır. Bu çerçevede, Coşkun Özarı, Gündüz Kılıç, Eşfak Aykaç,Turgay Şeren gibi isimler futbolu bıraktıktan sonra spor basınındaçalışmışlardır. Ancak, mesleğe girişte serbestlik olsa da mesleğe devametmede belli kriterler aranır. Bapçum, her sporcunun spor gazetecisiolmaması gerektiğini belirterek, şöyle demektedir: “Okuması yazmasıolmayan ama ismi olanları gazeteci diye getirdiler, Babıali'de ilk bozgun böyle başladı. Her sporcu gazeteci olabilir, tıpkı manav olabileceği gibi.Ama bakarlar ki okuması yazması yok, evladım sen manav ol derler.” (aktaran Alpman, 2003) Kulüp yazarlığının ekonomik temellerini ise Ali Sami Alkış, birröportajda şöyle açıklamaktadır: “Fenerbahçe’yi örnek alırsak, bu kulübü yazan yazarların yüzde 95’i futbolcu kökenli. Fenerbahçe’de oynamışlar. Buyüzde 95’in yüzde 99”u Fenerbahçe’den nemalanmış, sebeplenmiş, mevki, makam, unvan, fırsat sahibi olmuş kişiler. İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 9
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı9 Kimi teknik direktör, kimi menajer, kimi altyapı uzmanı olmuş, kimi de transfer komitesine girmiş. Hiçbir şey olamamışsa, cebine 20 bin dolar para konulmuş Avrupa’da, Afrika’da, Asya’da futbolcu seçimine gönderilmiş. Ortada böyle bir maddi ilişki, alışveriş varsa, iş yozlaşır.” (Radikal, 27 Aralık 1999). Bununla birlikte, gazetelerin spor sayfalarına ya da günlük sporgazetelerine bakıldığında, haber ve yorumlarda sağlanamayan tarafsızlığın biçimsel olarak sağlanmaya çalışıldığı görülür. Gazeteler, üç büyük İstanbul kulübüne ilişkin haberlere eşit biçimde yer vermeye çalışmaktadır. Yayınlanmakta olan spor gazeteleri ve spor sayfalarına bakıldığında, busayfaların 2’si Galatasaray’a, 2’si Beşiktaş’a, 2’si Fenerbahçe’ye, 1’i deTrabzonspor’a ayrılmaktadır. Türkiye liginin diğer katımları ise birer ikişercümlelik haberlerle geçiştirilmektedir. Bu durumda gazetelerin tiraj kaygısıetkili olmaktadır. Gazeteler, en çok taraftara sahip olan takımlara eşit yer ayırarak, her takımın taraftarını okuyucu olarak çekmeye çalışmaktadır. 3. Eksik Enformasyon VermeGünümüzde spor ve özellikle Türkiye’de en popüler spor olan Futbol, artık yalnızca bir spor dalı olmanın çok ötesinde anlamlar taşımaktadır. Spor,günlük yaşamı kuşatan siyaset, ekonomi, kültür gibi alanlardan bağımsız,ayrıcalıklı bir dünya değil, tersine içinde bulunduğu toplumun yapısıyla sıkısıkıya bağlantılı bir alandır. Ancak, spor basınının yalnızca maç anlatımları, transferler, oyun stratejileri gibi konular üzerinde yoğunlaştığı, sporuntoplumsal yapıdan etkilenen ve bu yapıyı etkileyen yönlerine değinmediği görülmektedir. Bu bağlamda, sporun, gazetelerin spor sayfalarında üzerinde durulmayan boyutlarından biri de vergi kaçırma, kara para aklama, haksız kazanç sağlama, şike iddiaları ve mafya ilişkileri oluşturmaktadır. Sporbasını bir yandan belli olayları seçerek, gündeme getirir ve olaylara verilen önemi etkilerken diğer yandan da bazı olaylara gündemde hiç yer vermeyerek sporla ilgili deneyimlerin biçimlenmesinde etkili olmaktadır. Oyuncuların sendikalaşması, star sistemi dışında kalan sporcuların İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 10
Ruhdan UZUN10ücretlerinin düşüklüğü, güvenlik ve sağlık hizmetlerinden yoksun çalışmakoşulları, kulüp-çete ilişkileri gibi konular, spor basınının gündeminde kendine yer bulamamaktadır. Böylece, spor içinde bulunduğu toplumun ekonomik, siyasi ve kültürel bağlarından soyutlanmakta, spor olay veolgularının anlaşılması için gerekli bilgiler okuyucuların gözünden uzak tutulmaktadır. Atilla İlhan, Türk futbolunun geldiği yeri değerlendirirken, bu durumu şöyle ifade etmektedir: “Kötü olan, futbol kulüplerinin yönetim şeklinin ve profesyonelliğin; -tıpkı işadamlığı gibi,- yarı mafioso, yarıüçkağıtçılık, acayip kurallarla işlemesi; spor media’sının da,bunu şiddetle eleştirecek, sporun spor gibi yapılmasınısavunacak yerde; en kötü paparazzi yöntemleriyle çalışıp, tam tersine, körüklemesidir.” (1999) Spor basınının gündemini belirlerken, bazı olayları yok sayarak hiçdeğinmediğini Uluç da şöyle anlatmaktadır: "Birgün mafya gelip bizim içimize girecek. Belki de girdi,bilemiyoruz. (...) Eroin kaçakçılarından kulüp başkanları oluyor.Medyada çıt yok. Çete tedhişçilerinden kulüp başkanları oluyor. Medyada çıt yok. Anadolu'da neler oluyor, duyuyoruz amaüzerine gitmiyoruz. Kurşun yeriz diye mi koruyoruz arkadaşlar,tehdit mi ediliyoruz, yazmayın bunları diye emir mi alıyoruz biryerden?"(1998:86-87). Hüsnü Çil ise, gazetecilerin ya korktukları için ya da çıkar ilişkilerine girdikleri için eleştiri yazamadıklarını anlatmaktadır: “Bu ortam tehlikeli. Türkiye'de birçok gazeteci korktuğundan,birçoğu da ilişkisinden ötürü yazamıyor. Bu kadar olay oluyor,spor basını hiçbirini yazmıyor. Bu bir soru işaretidir. Bütün sporyazarlarının her yıl vilayete servet beyanı vermeleri şarttır. Gazete patronları ve genel yayın müdürleri köşe yazarlarınıaraştırmalıdır.” (Düzel, 2003) Hıncal Uluç, spor basınının 2002 yılında yargıya yansıyan şike İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 11
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı11iddialarının üzerine gitmemesini eleştirirken de, “Türkiye tarihinin en büyükşike skandalı ile çalkalanıyor.. Türk spor medyasının üzerine ölü toprağıserpilmiş, üç maymunları oynuyor ısrarla: Görmem, duymam, söylemem” (2002) demektedir. Ali Sami Alkış ise meslektaşlarının kulüp, çete ve mafya ilişkilerine değinmemelerinin nedenini şöyle açıklamaktadır: “Varsayalım biliyorlar, ama gene de yazmazlar. Sistem,mafya ya da BarrasçılarTP∗PTolsun, eğer onlara rant getirecekse, onların yanında bu işe girerler. Onlarla iyi ilişkide olmakisterler. Futbola böyle bir güç girse hepsi onun yanında olur.Futbol bir rant kavgası haline gelmiş durumda. Düzenin sağlıklı, ilkeli işlediği bir kulüpte bu rantlar sağlanamaz.” (Radikal, 27 Aralık 1999)B. Gazetecilerin Haber Kaynaklarıyla İlişkileri Basın Konseyi’nin meslek ilkeleri, “Kamusal bir görev olan gazetecilik, ahlaka aykırı özel amaç ve çıkarlara alet edilemez” (md.3) demesine karşın, Türkiye’de spor gazeteciliğinin uygulanmasına bakıldığında, mesleğin bazı çevreler tarafından kişisel çıkar sağlama aracıolarak kullanıldığı görülmektedir. Bu yöndeki eğilimlerin güçlenmesi, özellikle 1980’li yıllardan sonra toplumda köşedönücülüğe, rüşvete, vb. gözyuman anlayışlardan bağımsız değildir. Maaşa bağlanan yazarlar, değerleri milyarları bulan hediyeler, yazarlara sağlanan pahalı olanaklar, spor basınının da tecimsel kaygılarla etik değerlerin gözardı edilmesinin basında yarattığı genel yozlaşmadan kendini kurtaramadığını göstermektedir. Mesleğin kişisel çıkar sağlamak için kullanılması, tarafsız haber vermeyi olanaksız kılmanın ötesinde, gazetecilik mesleğinin habercilik olaraknitelendirilmesi mümkün olmayan komisyonculuk, simsarlık, vb. işlerin TP∗PTArjantin’de farklı takımların amigoları kendi aralarında birleşerek bir klan oluşturdular. Daha sonra Kolombiya, Paraguay ve Uruguay’ın amigolarını da aralarına alarak Latin Amerika futbolunu kontroleden uluslararası bir güç, bir çete oluşturdular. Futbolcuların transferinden komisyon alan ve kulüpyöneticileriyle yakın temas halinde olan bu çeteye “Bravas Barras” denilmektedir.İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 12
Ruhdan UZUN12maskelenmesinde bir paravan gibi kullanılmasına işaret etmektedir. Örneğin, eski Fenerbahçe Teknik Direktörü Otto Bariç, "Benden yemek ısmarlamamı isteyen, belki de kadın isteyen gazeteciler var. Gazetecilere para harcamayı sevmiyorum. O zaman da bu tür şeyleryazıyorlar. Tek silahları bu" ifadesiyle, spor gazeteciliğindeki etik dışıdavranışlardan yakınmaktadır” (aktaran Yücelman, 1998). Deniz Gökçe ise spor yazarlarına kulüplerin sağladığı olanakların tarafsızlığı nasıl etkilediğini şöyle dile getirmektedir: "Denizli maçına giderken Fenerbahçeli futbolcu yazarlarAli Şen'in helikopteri ile çiftliğine gittiler. Yediler, içtiler,kuzular çevrildi. Ordan helikopterle Denizli'ye gidildi. Sen birgün önce Ali Şen'in çiftliğinde kuzu yemişsin. Senin kalemin artık objektif kalabilir mi?" ( Zaman, 19 Mayıs 1996).Alkış, bazı yazar ve muhabirlerin futbolcu transferlerinden komisyon almasını, kulüplerden çıkar sağlamasını ise şöyle ifade etmektedir:“Spor gazetecileri arasında da komisyon işi yapanlar var. Futbolcu transferine aracı oluyorlar onlar da. O ona, bu ona söylüyor, transfer gerçekleştiği zaman da futbolcudan gazeteciyede bazen bir para transferi oluyor.....(kulüp başkanından) para alınıyor. Hem sadece para mı alıyorlar, araba da alıyorlar.Arabayı başkandan alan var. Çok yoğun bir biçimde oluyor bu.Bir spor yazarı Fenerbahçe’de 600 milyon liralık yemek yemiş, hesap ödememiş. Adam gidiyor, yurtdışındaki kamplarda yiyoriçiyor, yirmi kişiye de ısmarlıyor, fatura Fenerbahçe’ye çıkıyor.Çok bilinen isimler yapıyor bunu.” (Radikal, 27 Aralık 1999) 2002 yılındaki şike soruşturmalarıyla ilgili olarak Tuncay Özkan da, futboldaki büyük ranttan spor basınının da yararlandığını belirterek, “Üleşmeseler böyle bir yanlışın içinde neden yer alsınlar ki” diyesormaktadır (Radikal, 4 Mart 2002). Bu durum, gazetecilik mesleğinin sporalanında niteliğinin farklılaştığının, gazeteci ve yazar kimliği taşıyankişilerin mafya-çete ilişkilerine eklemlendiğinin işaretlerini sunmaktadır. C. Gazetecinin Haber Yaptığı Kişilere Karşı Sorumluluklarıİletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 13
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı13Bir diğer önemli etik konusu da spor basınının hakkında haber yaptığıinsanlar üzerindeki olumsuz etkileriyle ilgilidir. Gazetecinin, okuyucuları ve haber kaynakları yanında haber yaptığı kişilere karşı da sorumluluğu vardır.Basın Konseyi’nin meslek ilkeleri; hiç kimsenin “ırkı, cinsiyeti, yaşı, sağlığı, bedensel özrü, sosyal düzeyi ve dini inançlarınedeniyle aşağılanamayacağını” (md.1), “kişilerin özel yaşamının, kamu çıkarlarının gerektirdiği durumlar dışında, yayın konusu” olamayacağını (md.5) belirtmektedir. Spor alanında özel yaşamın ihlal edilmesinde, televizyonun etkinlik veyaygınlık kazanmasıyla basının karşısına rakip olarak çıkması da etkili olmuştur. Televizyon, anında haber verebilme ve görüntü aktarabilme özelliğiyle maçların naklen yayınına olanak tanımış ve spor basınını olaylarafarklı bir yaklaşımda bulunmaya zorlamıştır. Bu zorlama, oyuncularla basın arasındaki ilişkileri değiştirdi. Spor yazarları ilginç konuları araştırmaya yönelince sporcuların mahremiyetine girmeye başladı. Sporcular ise mahremiyetlerini korumaya çalışırken iki grup arasındaki gerilim büyüdü. Gazeteciler, televizyonla rekabet edebilmek ve okuyucularını kaybetmemek için eğlendirici öğelere yöneldiler. Bu da eğlendirme uğruna kişilerin özel yaşamlarını tehdit eden haberler yapılmasına neden oldu. Bu konu, Amerika’da 1992’de, USA Today’ın yazı işlerinin Arthur Ashe’nin AIDSolduğunu haber verme konusundaki kararının ardından geniş biçimde tartışmaya açıldı. Bu tartışmalar, gazetecileri, etik, özel yaşam ve mahremiyet konularını yeniden düşünmeye yöneltti (Coakley, 1994)Türkiye’deki duruma bakıldığında ise kişilerin özel yaşamının ihlal edilmesi ve incitici yayın yapılması, spor basınında çok sık görülmekte, hakem, oyuncu, teknik direktörler ve sporla ilgili kamu görevlileriyle ilgiliifadeler eleştiri sınırlarının ötesine geçmektedir. Bu açıdan, Türkiye’de basının en denetimsiz kesiminin spor gazetecileri ve yazarları olduğu söylenebilir. 2. Etik Konusundaki Engeller İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 14
Ruhdan UZUN14A. Gazeteci Kimliğindeki Değişim Türk basınında uygulanan istihdam politikalarının olumsuz etkileri spor basınında da yansımalarını bulmaktadır. Medya kuruluşları, haberinmaliyetini düşürebilmek için yüksek ücretle yetişmiş, uzmanlaşmış, deneyimsahibi gazetecileri istihdam etmek yerine, deneyimsiz, mesleğe yeni başlamış ya da stajyer konumundaki çalışanları yeğlemekte, bunlara ya çokdüşük ücret ödemekte ya da ücretsiz çalıştırmaktadır. Çol, bu durumu şöyledeğerlendirmektedir: “Spor gazeteciliği şu anki konumuyla yozlaşmaktan ötebir kokuşmuşluk sürecinin içerisine girmiştir. Artık sporgazeteciliğinin hem kaynak hem de kamuoyu nezdinde güvenirliği kalmadı, inandırıcılığı kalmadı, saygınlığı giderek azalmaya başladı. Yine spor gazetecilerinin bir bölümü, dürüst,tutarlı, kararlı değiller; kendilerini geliştirmek, değiştirmek,yenilemek adına ortaya koydukları değerler yok. Çoğu sporubilmiyor, toplumla barışık değil, günü kurtarma peşinde koşuyor, çoğu spor gazetecisinin özgün düşüncesi ya da yaptığıişe dönük felsefesi yok. Önemli bir kesimi okumuyor,araştırmıyor. Fakat her alanda ahkam kesmeyi kendisine bir hak biliyor.” (Çol, 1998:54-56). İslam Çupi ise spor basınındaki nitelik azalışını konusunda şunlarıyazmaktadır:“Eskiden futbol yazarı gündüz oynanan maçı seyreder gazetesine gelir, önüne bir kahve koyar, uzun uzun düşünür ve oya gibi işlenen bir maç yazısı veya keyifli kritikler yazardı. Şimdi geceleri telefon başında kopuk kopuk seyrettiği maçıaceleye gelmiş hiçbir kelime terazisine sokulmayan kritiğinikaleme alıyor, o lezzetli ciddi bir öyküye benzeyen maç yazılarısizlere ömür hiç yazılmıyor. Spor sayfalarındaki kalitesizlik,fikir erozyonu, yazılardaki yozluk gözle görünür düzeye geldi.”(Çupi) Deniz Gökçe futbol yazarlığının “palavraya son derece açık” (Zaman, İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 15
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı1519 Mayıs 1996) hale geldiğini belirtirken, Hıncal Uluç da, "Çok yüzeysel birgazetecilik yapıyoruz, konuların derinlerine inmiyoruz". (Uluç, 1998:86)diyerek spor basınını eleştirmektedir. Orhan Koloğlu ise spor yazarlığındaki nitelik düşüşünüdeğerlendirirken, saldırgan üslubun ön plana çıkmasını da vurgulamaktadır: “Futbol medyası kim saldırgan konuşursa ona prim veriyor. Bir de Türkiye'de spor yazarlığı hiçbir titri olmayan adamların kullandığı bir alan haline geldi. Bir patron ya da sorumlu, herhangi bir adama kıyak yapmak için ona sporyazarlığı verebiliyor. Futbol yazarları arasında da etrafa kim daha çok saldırırsa, hakaret ederse o prim yapıyor.” (Düzel,2002). Kahraman Bapçum da özellikle televizyonların rating kaygısıylasaldırgan bir üslubu yeğlediklerini ifade etmektedir: “(Televizyon tartışmalarına)bir iki kez çağırdılar. Sonra "abi sen çok düzeylisin, reytingyapmıyorsun" dediler. Sert olmam gerekiyormuş, kavgacı... Gelmem zatendedim.” (aktaran Alpman, 2003). Zeki Çol, ise gazetecilerin etik ilkelere önem vermediklerini şöyle anlatmaktadır: “Bugünün spor gazeteciliği, asla eskisi gibi saygın bir işdeğil. Zira bu işi yapanların büyük bölümü, hem kendilerine, hemmesleklerine, hem de hitap ettikleri kitlelere saygı duymuyor. Etik değerler dışlanmış. İlişkiler vıcık vıcık. Haber alma adına, kaynağa, kişilik haklarınasaldırıya varana dek her türlü ödün verilebiliniyor. Birilerinin sözcülüğünü yapmaya soyunanlar, kendisini kullandıranlar var. Hele de bu mesleğinortalık yerine paraşütle inenlerin büyük bölümü. Adeta kulüplerin formalıamigosu konumundalar.” (Çol, 2004). B. Spor ve Medyanın Ticarileşmesi Etik konusundaki ihlallerin medyanın ticarileşmesi ile de bağlantısıvardır. Medyanın ticarileşmesi, düşünce ve ifade özgürlüğü üzerine yasal engeller dışında fiili kısıtlamalar getirmektedir. Basının ticari bir işletme İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 16
Ruhdan UZUN16haline geldiği ve tekelleşme eğilimlerinin görüldüğü bir ortamda, ifade özgürlüğü ticari çıkarlar tarafından sınırlandırılmaktadır. Hanlin, ticari kaygıların editoryal bağımsızlık üzerinde nasıl etkili olduğunu anlatır: "Uygulamada editoryal bağımsızlık genellikle patron tarafından belirlenen siyasi düzen veya temel meseleler hakkında stratejik kararlar alma konusuyla değil; günlük üslup, içerik ve editorya bütçesi konularıyla sınırlıdır. Bunun yanı sıra, satış savaşı ne kadar şiddetli olursa, editörler üzerindeki ticari baskı da o kadar artacak; gerçeklik, geçerlilik ve etik açıdankabul edilebilirlik konularındaki gazetecilik standartları zarar görecektir. Pazarlamacılıkla ilgili ticari kararlar ve yayıncının sorumluluğu, kolaylıkla editoryanın gereklerinin önünegeçecektir." (1998:66). Ali Sami Alkış da ticari ilişkilerin spor yazarını nasıl kısıtladığınıvurgulamaktadır: “Artık emirler geliyor, bu emirlere de harfiyen uyulmakdurumunda kalınıyor. O elinize getirilen, verilen sayfa limiti sizin görüşünüze, belki de gazete politikası olarak da tersolabilir. Ama ticari ilişkiler başladığı için ticari ilişkiler meslekikaygıları da buldozer gibi ezmeye başladı” (Alkış, 1997:97). Ticari kaygıların, editoryal bağımsızlık üzerinde oluşturduğu baskı, profesyonel ideoloji yoluyla iş görür. Hanlin, meslek pratiklerinin sıradan gazetecilere etik konularda fazla bir hareket alanı bırakmadığını vurgular: "Kadrolu sıradan gazetecilerin normal koşullarda bile gazetenin siyasi veya etik temelleri konusundaki gidişatına meydan okuma şansları genellikle pek yoktur. Haber odasının normal işleyişi içinde, özellikle popüler basında, muhabirlerdengelen haberler, yazı işleri müdürleri veya arka sıralardakiyönetici editörler tarafından sıraya konup yeniden yazıldıktansonra yayımlanır. Siyasi sivrilikler törpülenir, yeni gerçekler katılır ve haberin açısı incelikle değiştirilir. Hatta bundan öncede, kullanılacak hikayelerin seçilmesi ve bunların hangiİletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 17
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı17gazeteciler tarafından işleneceği, patronun kararlaştırdığı siyasi çizgi veya editörün belirlediği sunum biçimini temin edecektir. Bütün bunlar doğrudan yönergelere gerek kalmadan sağlanır." (1998:66-67).Sonuç YerineSpor günümüzde eğlence, reklam, halkla ilişkiler, medya endüstrileriyle iç içe geçmiş, büyük cirolara sahip bir endüstri durumundadır. Medya kuruluşları futbol takımlarını ya da liglerin yayın haklarını satın almakta, gazeteciler büyük kulüplerin yönetim kurullarında görev alabilmektedirler. Gazeteciliğin, spor endüstrisine meslek ilkelerine bağlı bir anlayışla eleştirel yaklaşması beklenirken medyanın bu endüstriylebütünleşmesi, etik ilkelerin geri plana atılmasına neden olmuştur. Spor yazarlarının etik konusundaki değerlendirmelerine bakıldığında,sporun ve özellikle Türkiye’de en popüler spor olan futbolun, artık yalnızca bir spor dalı olmanın çok ötesinde anlamlar taşıdığı görülmektedir. Spor, günlük yaşamı kuşatan siyaset, ekonomi, kültür gibi alanlardan bağımsız,ayrıcalıklı bir dünya değil, tersine içinde bulunduğu toplumun yapısıyla sıkısıkıya bağlantılı bir alandır. Ancak, spor basınının yalnızca maç anlatımları, transferler, oyun stratejileri gibi konular üzerinde yoğunlaştığı, sporuntoplumsal yapıdan etkilenen ve bu yapıyı etkileyen yönlerine değinmediği,manipülasyondan uzakbir bilgilendirmeyi gerçekleştiremediği görülmektedir. Dürüstlük, tarafsızlık, doğruluk gibi ilkeler sık sık ihlal edilmekte, haber kaynaklarıyla kurulan ilişkiler de önemli etik sorunlara neden olmaktadır. Burada Türk basınında uygulanan istihdam politikalarının olumsuz etkileri hemen göze çarpmaktadır. Medya kuruluşları haberinmaliyetini düşürebilmek için yüksek ücretle yetişmiş, uzmanlaşmış, deneyimsahibi gazetecileri istihdam etmek yerine, deneyimsiz, mesleğe yeni başlamış ya da stajyer konumundaki çalışanları yeğlemekte, bunlara ya çokdüşük ücret ödemekte ya da ücretsiz çalıştırmaktadır. Diğer yandan da yıldız futbolcular ya da başka alanlarda popülerlik kazanmış isimler spor yazarıolarak yüksek ücretlerle istihdam edilmektedir. Bunun bir sonucu olarakİletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 18
Ruhdan UZUN18basında tiraja/izlenme oranına yönelik saldırgan, magazinel, kışkırtıcı bir üslup ön plana çıkmakta, kişilerin özel yaşamının ihlal edilmesi ve inciticiyayın yapılması, spor basınında çok sık görülmekte, hakem, oyuncu, teknikdirektörler ve sporla ilgili kamu görevlileriyle ilgili ifadeler eleştirisınırlarının ötesine geçmektedir. Tecimsel kaygıların ön plana geçtiği bir ortamda gazeteciler, ya haber kaynaklarıyla çıkara dayanan ilişkiler kurdukları için ya da iş güvencesinden yoksun oldukları için kamuoyunun bilmesi gereken olay ve durumları haber yapamamaktadırlar. Diğer yandan, futbol yazarlarının dövülmesi, bacağından vurulması, tehdit edilmesi gibi olaylar, gazetecilik mesleğinin spor alanında niteliğinin farklılaştığının, gazeteci ve yazar kimliği taşıyankişilerin mafya-çete ilişkilerinden bağımsız düşünülemeyeceğinin işaretlerinisunmaktadır. Spor ve medya arasındaki bu tecimsel ilişkiler ağı içinde spor basının etik düzeyinin yükseltilmesinin yalnızca spor muhabirinin bireyselçabasıyla gerçekleşemeyeceği açıktır. Etik anlayış, önce sporun örgütlenme yapısındaki tüm birimlerde yeralan aktörler arasında geliştirilmelidir. Ancak, taraftarlardan gelen başarılıolma isteği hem kulüp yönetimleri üzerinde hem de bu taraftar kitlesiyle tiraj/rating almaya çalışan medya üzerinde baskı oluşturmaktadır. Bu süreç de etik ilkelerin bir kenara bırakıldığı şiddetin körüklendiği, şike iddialarının sıradanlaştığı, basının asparagasa yöneldiği bir ortamı hazırlamaktadır.Galatasaray Spor Kulübü Başkanı Özhan Canaydın, bir sempozyumda yaptığı konuşmada, bu ortamdan çıkış noktasının yine etik değerlerin korunmasından geçtiğini şöyle açıklamaktadır: “Başarının, etik değerlerin, oyunun kurallarının içerisinde kalınarak da gelebileceğini düşünüyorum. Bunun yolu tek birşeyden geçiyor: Kurallara bağlılık ve Uygulamarında Adalet duygusu... Bu ikisi, bugün Türk sporunun yaşadığı her türlü sorunun tek çözümüdür. Holiganizmin de, teşvik priminini de,şikenin de tek çözümü budur. Sporda Etik değerler, sadece ve sadecekurallara bağlılık ve adaletli uygulamalarla yaygınlaşacaktır.” (Canaydın, 200). İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 19
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı19Spor basınında etik değerlerin geliştirilmesi için medya yöneticilerininkamuoyunun bütün kesimlerine karşı sorumluluk taşıması, spor gazetecilerinin futbolun boyunduruğundan kurtulması, istihdam politikalarının yenidengözdengeçirilmesi, meslekörgütlerinin güçlendirilmesi yönünde çaba gösterilmesi gerekmektedir. Spor basınının kendine özgü etik sorunları olsa da bunlar basının genel etik anlayışındanayrı düşünülemez. Basının kendisine yüklenen dördüncü güç görevini yerinegetirebilmesi ise uygulamada ifade özgürlüğü üzerindeki yasal kısıtlamalar ve ticari çıkarların kısıtlamalarıyla mücadele edilmesini gerektirmektedir. Bu mücadelenin araçlarından biri de etiktir. Ancak, spor basının uyması gerekenetik kodlar geliştirilirken, yalnızca muhabirlerin değil, haber üretim sürecinin tüm aşamalarında müdahil olan her aktörün kendi payına düşen sorumluluğu üstlenmesi gerektiği unutulmamalıdır. Kaynakça Alkış, Ali Sami (1997). Futbol, Medya ve Olimpizm Semineri, 1997 Göynük/Antalya, Türkiye Spor Yazarları Derneği Yayınları, G.Ü. İletişimFakültesi BasımeviAlkış, Ali Sami (1999). HTUhttp://www.radikal.com.tr/1999/12/27/insan/ 01maf.shtmlUTHAlpman, Nazım (2003). “Spor Yazarlığı Muteber Değil”, Akşam, 24 Şubat 2003 Atabeyoğlu, Cem(1991), Türkiye'de Spor Yazarlığının 100. Yılı (1891-1991), Türkiye Spor Yazarları Derneği Yayınları, Hazırlık:A&B Kitapçılık ve Dağıtımcılık Ltd. Şti.Bayatlı, Togay (2002). “Spor Medyasının Gelişimi”, Toplumbilim, sayı: 16, Ekim 2002 Bayındır, Tayfun (2003) “Türk Spor Basını Çöküş Dönemini Yaşıyor",HTUhttp://www.sporum.gov.tr/Magazin/tayfun.aspUTHİletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 20
Ruhdan UZUN20Canaydın,Özhan (Tarih Yok) HTUhttp://www.galatasaray.org/detay.asp?PID=1094&HID=1&haberID=285545UTHCoakley, Jay J.(1994). Sport in Society, fifth edition, Mosby-Year Book, inc. Çol, Zeki (1998). Cumhuriyet'in 75. Yılında Spor Medyası Semineri, 1998 Belek/Antalya, Türkiye Spor Yazarları Derneği YayınlarıÇol, Zeki (2004). Boynuzlanan Meslek, Vatan, 21 Nisan 2004 Çupi,İslam(Tarih Yok) HTUhttp://members.fortunecity.com/bilgistan/Kirk/ycup.htmlUTHDüzel, Neşe (2002). “TTürkiye artık sporda hücuma geçti!T”, Radikal, 01 Temmuz 2002 Düzel, Neşe (2003). “Başkanın Bu Tip Adamlarla İlgisi Var”,Radikal, 17 Mart 2003 Hanlin, Bruce (1998). "Gazete Sahipleri, Editörler ve Gazeteciler", Medya ve Gazetecilikte Etik Sorunlar içinde, Belsey ve Chadwick (der), Ayrıntı Yayınları, İstanbul İlhan, Atilla (1999). "Black Stocking", Cumhuriyet, 22 Ocak 1999 Kaya, Raşit (1999). “Türkiye’de 1980 Sonrası Medyanın Gelişimi veİdeoloji Gereksinimi”, Türk-İş Yıllığı’99, 2. Cilt, Ankara Nigel G.E. Harris, "Gazeteciler için Davranış Kodları", Medya ve Gazetecilikte Etik Sorunlar içinde, Belsey ve Chadwick (der), AyrıntıYayınları, İstanbul, 1998 Özkan, Tuncay (2002). “Futbolda Askerin Mitçinin İşi Ne”, Radikal, 4 Mart 2002 Uluç, Hıncal (1987), Sarı Kırmızılı Kaşkol, Bilgi Yayınevi, İstanbul,1. Basım, 1987, s.24 İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 21
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı21Uluç, Hıncal (1998), Cumhuriyet'in 75. Yılında Spor MedyasıSemineri, 24-26 Aralık 1998 Belek/Antalya, Türkiye Spor Yazarları Derneği YayınlarıUluç, Hıncal (2002). “ Spor Medyasının Haysiyeti Nerede?”, Sabah, 7 Mart 2002 Uluç, Öcal (1997), Futbol, Medya ve Olimpizm Semineri, 1997Göynük/Antalya, Türkiye Spor Yazarları Derneği YayınlarıYılmaz, Mehmet Y. (2002), “Kimse Kusura Bakmasın, KendimiEleştiriyorum” Milliyet, 2 Mart 2002 Yücelman, Abdülkadir (1998). Cumhuriyet, 11 Mart 1998 "Medyaya Giren Dokunulmazlık Kazanıyor", Cumhuriyet, 11 Ekim1999 “Toplumsal Dramımızın Aynası Futbol", Zaman, 19 Mayıs 1996 Radikal, 27 Aralık 1999 Türkiye, 21 Nisan 1998 Zaman, 19 Mayıs 1996 İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 22
Ruhdan UZUN22Özet 1980 sonrası Türkiye'de spor basınında nicel anlamda bir gelişmeyaşandığı görülmektedir. Ancak aynı gelişmenin spor haberlerininniteliğinde ve etik konusunda da yaşandığını söylemek zordur. Yazarların kulüp taraftarlığı, bunun da ötesinde bazı gazetecilerin kulüp yönetimlerindeaktif görev alması, gazeteci kimliğinin kişisel çıkarlar için kullanılması, haberlerin yeterince araştırılmadan yazılması kanıksanmış, dolayısıyla artık etik tartışmalarında pek değinilmeyen konular haline gelmiştir. Oysa, basının işlevini yerine getirebilmesi ancak okuyucunun güven duymasıylasağlanabilir. Güvenilir bir basının temeli ise etik ilkelere bağlılıktır. Bu çalışmada, Türk spor basınında en fazla ihlal edilen meslek ilkeleri incelenmiş, gazetecileri ilkeleri çiğnemeye sürükleyen koşullar, spor yazarlarının anlatımlarından yola çıkarak araştırılmıştır. Etik konusu,gazetecilerin okurlarına, haber kaynaklarına ve haber yaptıkları kişilere karşısorumlulukları temel alınarak incelenmiştir. Böylelikle, spor basınında yenibir etik anlayışın yapılanmasında meslek ilkelerinin daha gerçekçi temellere oturtulmasının yolları araştırılmıştır. Anahtar Kelimeler: basın, etik, spor, medya Abstract After 1980, it is seen that development occured in sport press inTurkey from the point of view of quantitative. But, it is hard to say that thisdevelopment occured in quality of sports news and in ethical issues. It has been become surfeited with partisanship of sports columnists, taking duty inexecutive committee of clubs of some journalist, using journalist identity forpersonal interests, coveraging news without search enough. Consequently, these matters are not mentioned in discussions about ethics. But, being felt confidence in newspaper is necessary in order to carry out its functions. Foundation of reliable press is affiliation to ethical principles. In this study,it was examined professional principles often being violated; it was searchedconditions that force to infringe ethical principles through expressions ofsports columnists. In this way, it was searched means of establishing professional principle in more realistic basis while a new ethical understanding being formed in sports press. Key words : press, ethics, sports, media İletişim 2004/19
--------------------------------------------------------------------------------
Page 23
Türkiye’de Spor Basınının Etik Anlayışı23İletişim 2004/19